|
Tiddukla
Tadelsant Imedyazen
BP 129, Poste Didouche Mourad, 16006, Alger, Algérie
adadam89@yahoo.fr
Tabrat
n Yimedyazen
Taghmist*
n Tiddukla - Utt'un 1
Azul fell-awen ay atmaten d teysetmatin,
Nettaru
tabrat-agi i s kra n wid yettarun yagi tamazight
akken ad d-nger tighri i lmend n usseqdec n tmazight di internet
Ass-a,
mi akka newwed' gher tallit n tmusni, akken ad tidir tmazight, ilaq ad
tekcem s annar n tira, ad tt-naru u ad as-nerfed amkan-is akken ad d-teqd'eâ
tutlayin nnid'en n ddunit.
D
lekdeb, ur nezmir ara ad d-nessider tamazight ma yella ur tt-nettmeslay
ara. D lekdeb, ur nettazmar ara ad d-nessider tamazight ma yella ur tt-nettaru
ara. Ass-a, ma tegrem tamawt, at'as deg-negh, nekni s wid yettmeslayen
tamazight, nettemyaru s tefr'ensist negh s teglizit, ma d tamazight neddja-tt
di rrif. Anect-a ur yettwaqbal ladgha ma yekka-d seg yidis n wid d-yeqqaren
d akken "kkaten" ghef tmazight, "ttcan times" fell-as.
Gret tamawt d akken ass-a,
mi akka ay kecment tutlayin n ddunit merr'a gher internet, tamazight werâad
ur a tettuseqdac ara akken d-yewwi lh'al deg yemd'iqen-nnegh (nos sites)
n internet. Gret digh tamawt d akken di tallit-a, werâad ur a nesseqdac
ara tamazight ula deg wesqerdec (chat) di internet, yernu citt'ah' kan
n yemdanen ara yettembaddalen tibratin-nsen s tutlayt-nnegh.
Asseqdec
n tmazight di internet d ayen yesâan lfayda meqqren :
Tamenzut, anect-a ad iâiwen at'as n medden ad issinen tamazight, ad issinen
amek tettaru u ad lemden tajerr'umt-is is'ehh'an, acku ma qqaren-tt, ma
numen ttwalin amek tettaru, dgha cwitt', cwitt', ad lemmden, ad ttissinen.
Tis
snat, anect-a ad yeg ifadden i wat'as n medden akken ad sseqdacen tutlayt-nnegh.
Ma yettaru-yasen wabâad' seg-wen i yeh'biben-is s tmazight, atan ad asen-yeggar
tighri akken ad t-âanden, yernu nitni ad d-rren i teghri-s u ad ssiwd'en
izen (message) i wiyad', ma ughen-tt wagar-asen d tanumi, dgha ad tili
tmazight di lfayda tameqqrant, imi ay d-tekseb tarbaât n medden ara tt-yesseqdacen
i lmend n wayen h'wadjen.
Tis
tlata, tutlayt-nnegh tamazight ur nezmir ad tt-ner'hen negh ad tt-nbeddel
s kra n tutlayt taberr'anit nnid'en, acku d nettat ay d tutlayt i yes
yettmeslay yidles-nnegh. Ur nezmir ara ad d-nemmeslay ghef timmer'kantit
n yedles-nnegh s tutlayin tiberr'aniyin acku, imi maci d nitenti ay d-imeslen
idles-nnegh, dima yella wacu yettxass'an deg-sent. Nezmer ad d-nawi isefra
imazighen s tefr'ensist ? Nezmer aha t ad ten-id-nessuqel (traduire),
maca anect-a ad asen-inegh akk ccbah'a-nsen, u ad ten-yerr, bitt, d ah'ric
si tsekla (litterature) tafr'ensist ... Dgha, tamazight ur nezmir ad nerwel
fell-as. Si tama nnid'en, tamazight tettaddja-yagh ad nembaddel tikta
(idees) akken nnid'en, nezmer ad d-nini yis-s ayen ur nettazmar ad t-id-nini
s teglizit negh s tefr'ensist. Tutlayt-nnegh tesâa ccbah'a n wawal d timmer'kantit
n umawal (richesse du vocabulaire), dgha ma nesseqdac tutlayin tiberr'aniyin
deg wemkan-is, amzun aql-agh nettara tamusni-nnegh d tigellilt, tettulesses
(limitée) s wayen nessen kan di tutlayin tiberr'aniyin. Ihi, d tutlayt
tamazight ay d idles-nnegh, ulac wi tt-yifen i lmend n wembaddel n tikta
ger n Yimazighen ay yessnen ad tt-mmeslayen, wid yebghan ad d-ssidren
idles-nsen.
D
tidet llan wuguren ur d agh-nettaddja ara ad naru tamazight akken nebgha
di internet, d acu kan, uguren-agi ur ilaq ara ad agh-kksen asseqdec n
tutlayt-nnegh si lqaâa. Yeqqar-as wanzi ghur-negh :
Wid
yebghan ttnadin amek, wid yugin qqaren ulamek
Ilaq
ad tez'rem ay atmaten d teysetmatin d akken taknussna (technologie) tettusexdam
i lmend n yemdanen, i les'mah'-nsen, dgha lemmer d lebghi, ur ilaq ara
tura nekni ad nughal d "aklan n teknussna".
Deg
wahilen (logiciels) d yemd'iqen (sites) i yes nettemyaru, ur nezmir ara
ad nesseqdec ighunab n yisekkilen (fontes) n tmazight. D acu kan, i lmend
n tira n tmazight di internet, nezmer ad nbeddel citt'ah' agemmay (alphabet)
n tmazight.
Tarbaât
n WAAC tessumer-d (proposer) yiwen n ugemmay n tmazight i deg ulac akk
izumal-nni (symboles) ur nezmir ara ad ten-naru s unasiw (clavier) alatini.
Dgha, ssumren-d :
- ad nernut tameccah't
(apostrophe) i yal asekkil yesâan tanqid't swadda (h', s', z', atg.)
- ad nettarut tizegnaggaghin
(affriquées) am wakka : dj, tc (=tch) (tussda-nsent ddj, ttc)
- ad nettarut isekkilen
igrigen (lettres grecques) am wakka : gh (deg wemkan n gamma), â (deg
wemkan n epsilon)
Agemmay-agi,
ayen ara nesseqdac ula d nekni di tebrat-nnegh, yeshel i welmad akk d
usseqdec yernu ur ixulef ara at'as agemmay n tmazight is'ehh'an ay nesseqdac
di lkaghed'. Yugh lh'al, iswi n yizen-agi maci d asumer n ugemmay amaynut
(proposition d'un nouvel alphabet), imi anect-a ad yernu kan asseâreq
di lumur' u ad d-yeglu s uâett'el n ferru n wuguren ay d-tettmagar tmazight,
wanag iswi-nnegh netta d tifrat si leâd'il (solution provisoire) i lmend
n tira n tmazight di internet mebla uguren.
Lemmer
d lebghi, yal yiwen deg-negh ad yebdu a t-yesseqdac akken ad yaru yis-s
tamazight, u ad nemyarut tamazight akk d yemdanen merr'a ay yessnen tutlayt-nnegh.
Qqaren-as :
Afus
deg ufus, taâkemt zz'ayen ad tifsus
Ihi,
nessutur si yal yiwen seg-wen, yal yiwen yettmeslayen tamazight, yal yiwen
ih'emmlen tamazight, ad yesselh'u awal-nnegh, ad ixebber s kra n wid yessen,
akken ad nesh'ulfut (sensibiliser) anect nuâa n medden, u ad ten-id-nessakit
ghef temsalt-agi yesâan azal meqqren.
Ttemyarut
s tmazight anda ma tellam, anda ma teddam, ttemyarut yis-s melmi tuâam.
Ttemyarut s tmazight deg yizen aliktr'unan (e-mail), ttemayrut yis-s di
YahooMessenger, ttemyarut yis-s di tencirin (forums) merr'a i deg tettekkayem.
I
lmend n ussebghes (encouragement) n medden i useqdec n tmazight, aql-agh
ad d-neldit tamesrit n wesqerdec (salon de chat) s tmazight deg wahil
n MIRC (di Undernet), d win umi ara nsemmi "Tamazight", u yal ddur't zemren
ad d-ttemlilin deg-s s kra n wid yebghan ad mmeslayen s tutlayt-nnegh
akken ad tt-nesseqdacet, u ad nagh yid-s tanumi.
Sselh'ut
tabrat-agi gar-awen, yal win i tt-yeghran nessaram ad as-tt-iceggeâ i
win negh wid ur tt-neghri.
Nessaram
d akken ad ilin at'as deg-wen ara ifehmen izen-agi u ad d-rren ghef teghri-nnegh.
Agemmay
n tmazight akken ay t-id-tessumer WAAC, i lmend n tira n tmazight di internet
:
a ----- azul, argaz, amazigh
â ----- âiwen, ceggeâ, aâessas
b ----- baba, ibki, abuqal
c ----- acawi, uccen, taccuyt
d ----- dadda, tidet, udi
d'----- ad'u, id'elli, ad'ad
dj ---- afendjal, taddjalt, tajeddjigt
e ----- enz, amenzu, kkes
f ----- tafat, uffal, ifires
g ----- agu, tagmart, amger
gh ---- ighi, imghi, ilelli
h ----- ahuddu, ahrawan, ahil
h' ---- tah'anut, ah'bib, ah'riq
i ----- iri, izimer, icimmi
j ----- ajerrid', ajemmid', ajellab
k ----- aksum, ikkil, ikerri
l ----- tilelli, tala, iles
m ----- tama, tament, amkan
n ----- annar, inighem, inisi
q ----- aqbayli, tuqqna, ameqqran
r ----- amrar, ifer, tiririt
r' ---- r'wu, takerr'ust, tar'umit
s ----- tasa, isem, tasusmi
s' ---- las'el, tibs'elt, afess'el
t ----- tata, tamdint, tamurt
tc ---- ettc, kettc, atcamar
t' ---- tit', t'umat'ic, aqent'ar
u ----- ulac, tuyat, udem
w ----- awal, wali, weltma
x ----- axxam, taxsayt, tabexsist
y ----- yemma, amezruy, amayeg
z ----- azedgan, uzzal, izi
z' ---- az'idan, zz'el, iz'i
Tanemmirt
u qqimat di lehna
Mouffok
Omar
Tiddukla Tadelsant Imedyazen
E-mail
: adadam89@yahoo.fr
Tansa : Association Culturelle Imedyazen
BP 129, Poste Didouche Mourad,
16006, Alger
Algérie
* Tabrat
n Yisallen d taghmist taliktr'unant (journal électronique)
n Tiddukla Tadelsant Imedyazen, nessefray ad tt-id-nessuffugh yal ddur't,
ma yebgha R'ebbi, u ad d-nettawi deg-s isallen ghef tutlayt s umata akk
d tmazight s lexs'as', ghef yedles akk d wuguren d-nettmagar di temsal
yeqqnen s anect-a akk, am akken ara d-nettawi digh isallen ghef yermuden
(activités) n Tiddukla. Taghmist-nnegh tura s tmazight i lmend n ussebghes
(encouragement) n medden akken ad qqaren tutlayt-nsen yernu nebgha digh
ad nesnerni yis-s tutlayt-nnegh, imi s usseqdec n tutlayt ara nz'er d
acu ay tt-ixuss'en u ad nissin amek ara nefru uguren ay tesâa, imi akken
s-yeqqar wanzi s tefr'ensist : S tyita n wuzzal ay yettughal wabâad' d
ah'eddad. Rnu-yas s aya, taghmist-nnegh a tessefray digh ad terr tamazight
d ttawil ara d-yessawad'en isallen i medden, d tutlayt ay izemren ad d-tesselmed
tighawsiwin timaynutin i wid tt-yeqqaren, am nettat am tutlayin nnid'en
n wemd'al, imi tutlayt-nnegh ur ilaq ara ad teqqim ala kan d tutlayt n
tmedyazt negh n yiberrih'en (slogans). Nessefray ad d-nawi di teghmist-nnegh
at'as n yisallen imaynuten ghef yedles d tutlayt, yernu ad asen-nefk i
yimeghriyen-nnegh (lecteurs) at'as n ttawilat (timsirin, imawalen, ahilen,
atg.) i yes ara snernin tamusni-nsen di tmazight. Zemrem yimeghriyen-nnegh
(lecteurs) ad agh-d-ttarun akken ad agh-d-inin d acu ay ttxemmimen deg
wayen qqaren d wayen ara ixass'en di teghmist-nnegh. Ans'uf s tebratin-nwen
merr'a.
Tanemmirt
|